De trobar-clus van Marc. Eemans

Als arcana van een vreemde tarot liggen Marc. Eemans’ tien zwartomlijste tekeningen tegenover de tien gedrongen lyrische prozateksten die ze begeleiden. Men zou ze kunnen noemen : De Trap, Het Gevilde Been, De Voortvluchtige Streling. Het Doek en de Wortel, De Twee Torens, De Muur of De Monnik, Het Weenkruid, De gevelde Boom, De Opengespalkte Mond, Het Vallende Kind of De Zee. Gemeen hebben ze de aanwezigheid van meestal vrouwelijke lichaamsdelen die het landschap, de torens, de golven reusachtig beheersen of eronderdoor zijn geweven als een diepere, panerotische werkelijkheid.

In hun plechtige eenvoud klinken de gedichten vaak raadselachtig. Het door mekaar lopen van ruimtelijke en tijdelijke begrippen, van innerlijk en uiterlijk, van verleden en toekomst, van lichaam en geest, strookt met het ineenvloeien van nochtans contrasterende « lijnvormen » organisch en architectonisch, naakt en geometrisch. Door dit semantische dooreenschuiven ontstaat een droomsfeer die anderen met het automatische schrijven bereiken. De teksten helderen de « betekenis » der beelden ternauwernood op, maar beïnvloeden de ontcijfering ervan door een mysterieuze wisselwerking te doen ontstaan « op een weg van lijn en woord » Vergeten te worden is dus niet zomaar een geïllustreerde dichtbundel maar veeleer een klein Gesamtkunstwerk te noemen, waarin de gekozen uitdrukkingsmiddelen elkaar onafscheidelijk aanvullen, zodat het boek als (typo)grafische eenheid de concrete neerslag biedt van een drang naar synthese en naar totaliteit die ook uit Marc. Eemans’ overige oeuvre valt af te leiden.

Vergeten te worden, dat in 1930 verscheen, was als schepping van een drieëntwintigjarige, de eerste volwaardige vrucht van een vroeg en snel intellectueel rijpingsproces, dat in het teken van Lautréamont en het Symbolisme was begonnen en via Novalis en Blake de grote idealistische, mystieke en hermetische traditie had verkend met als leidraad de werken van Hadewych, Dante, Swedenborg, de romantische filosofen en ten slotte Breton en Van Ostaijen.

Deze laatste schijnt Eemans vooral te hebben geboeid door zijn opvatting van de poëzie als eerste trap van de extase. In zijn voorstelling van het onderbewuste als voornaamste bronader van de lyrische ervaring, en van de mystieke dichters als de eerste en zuiverste, zij het dan ook onbewuste ontginners ervan, verzoende Van Ostaijen als het ware de platonische traditie met de ontdekkingen van. Freud. Het erkennen van André Breton’s fundamentele eenheidsdroom, die alle contradicties ophief in « un certain point de l’espace d’ou la vie et la mort, le réel et l’imaginaire, le passé et le futur, le communicable et l’incommunicable cessent d’être perçus contradictoirement » heeft Eemans tot het Surrealisme bekeerd. Daarbij is hij dichter bij Breton blijven staan, dan de meeste Belgische surrealisten – hij was o.m. met Magritte, Nougé, Gosmans, Lecomte, Mesens en Scutenaire bevriend – door de grotere rol die hij toekende aan het onbewuste, het intuïtieve, het occulte, het hermetische (1). Ook aan de Vrouw, wier gestalte in zijn kunst even zinvol en zingevend is als in die van Breton en Eluard, of Bellmer en Delvaux. Men zou zelfs kunnen beweren dat Vergeten te worden, in zijn tijd de enige Vlaamse surrealistische bundel, bepaalde facetten van Eluards Corps mémorable (1947) praefigureert : verlangen, liefde en bewondering voor het vrouwelijke lichaam, harmonie en soms versmelting met het landschap, verder de dimensie van tijd en eeuwigheid, herinneren en vergeten, en op de achtergrond de bestendige aanwezigheid van de zee en haar kusten. Sfeer en strekking van Vergeten te worden verschillen echter zowel van die van Eluards bundel als van b.v. Bretons Nadja of l’Amour fou, om niet te spreken van Bellmers pervers-erotische wereld of Delvaux’ wachtende droomvrouwen.

Hoe paradoxaal het ook op het eerste gezicht mag lijken, deze sensuele, nadrukkelijk getekende vormen, deze grijpende of strelende handen, deze zuiderse landschappen en fallische torens, dit « plukken » van « je vlees », met « de rode hemel in jou », lopen uit op, en, zijn zelfs gelijktijdig aanwezig met, een verzaken-uit-liefde, een ascese van « liefde van liefde tot jou ».

« Verlaten » is een van de sleutelwoorden in dit « trobar clus » (2) van de Minne, waardoor de Man als volwassene door de Vrouw wordt gebaard en haar verlaat om op te gaan in het oneindige landschap waar hij « het kristal ontmoet ». Doch van het voorspel tot in het laatste gedicht wordt zijn lied begeleid door de zee, « de zee van stille ogen » Isolde, Esclarmonde, Laura, Beatrice, Helena hebben dezelfde ogen. Een minnezanger (en -beelder) uit de eeuw van Freud heeft met Vergeten te worden zijn eerste hulde gebracht aan de « vrouwen van onze betoverde liefden en moederschoot van onze goddelijke fantasmen » (3).

Dr Paul HADERMANN

Hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel.

(1) « Hermès » is dan ook de naam die Eemans en Goemans in 1930 aan hun uitgeversfirma gaven, waarin Vergeten te worden hetzelfde jaar verscheen, drie jaar voordat het tijdschrift « Hermès » van wal stak. Over de rol van dit tijdschrift en over Eemans’ oeuvre In het algemeen, vgl. P. Tommissen : Marc. Eemans (ingeleid door Jo Verbruggen) Brussel, Fagne, 1972.

(2) Provençaalse term die in de Middeleeuwen de hermetische, besloten (« clos »), alleen voor ingewijden toegankelijke richting der hoofse minnelyriek aanduidde. « Trobar » betekent verzen vinden (vgl. « troubadour », « trouvère ») en stamt waarschijnlijk uit het middeleeuwse Latijn « tropare » tropen, melismen componeren. (3) M. Eemans, Hymnode. Lier, Colibrant, 1956. p. 78. Marc. Eemans’ verzen uit Wola’s Visioen (1938) en het Bestendig Verbond (1942), het visionaire proza uit Hymnode (1956), de mystieke en « venusiaanse » episodes uit het Boek van Bloemardinne (1954) zullen evenzeer als b.v. de schilderijen Anadyomene (1937), Met ruimte bekleed (1970-71), De late pelgrim (1975) of de assemblage Het rijk der strelingen (1968) van deze constante in zijn oeuvre blijven getuigen : de Vrouw te huldigen als voorwerp en als incarnatie van de Minne die naar het numineuze leidt.

Advertenties
%d bloggers liken dit: